Deur Alana Bailey

Baie mense gaan waarskynlik nie dadelik weet van wie gepraat word as hulle die naam Paul de Groot hoor nie. Tog was hy verantwoordelik vir ’n enorme bydrae tot die Afrikaanse kultuurlewe wat regdeur die land spore gelaat het. Hy word naamlik beskou as die vader van Afrikaanse toneelkuns. Sy nalatenskap word beskryf as ’n “enorme artistieke invloed op die groei van Afrikaanse teater… beide in terme van tegniek en kwaliteit”. Hy het verder teateradministrasie in die land help ontwikkel, ’n professionele Afrikaanse beroepsteaterkultuur gevestig en ander prominente teaterpersoonlikhede ontdek en opgelei. Dit sluit André Huguenet, Lydia Lindeque, Siegfried Mynhardt en Wena Naudé in.

Paul Christiaan de Groot is op 11 Januarie 1878 in Soerabaja, in die destydse Nederlands-Oos-Indië (tans Indonesië) gebore, waar sy pa as beroepsoldaat gestasioneer was. Sy moeder was ’n Franse sangeres en het duidelik ’n groot invloed op sy liefde vir die verhoog gehad. Trouens, hy het later self onder die skuilnaam Paul Duprez Franse liedjies gesing.

Nadat hy van 1906 tot 1907 toneelopleiding in Amsterdam, Nederland, ondergaan het, het hy saam met toneelgeselskappe deur die wêreld getoer. In 1924 het hy besluit om na Suid-Afrika te kom. Aanvanklik het hy spraaklesse by die aktrise en elokusie spesialis Stephanie Faure geneem om sy Afrikaans op standaard te kry. Daarna het deelname aan opvoerings in Kaapstad, Pretoria en aan die Rand gevolg. Sy eerste rol in ’n Afrikaanse toneelstuk was in Die heks van C. Louis Leipoldt. Na ’n kort reis hiermee, het die maatskappy African Theatres hom vir optredes in Johannesburg gekontrakteer, en daarna ’n landsreis gefinansier. Hiervoor het hy ’n beroepstoneelgeselskap saamgeroep. Toe African Theatres die kontrak beëindig, het hy met ander finansiering self die toneeltoere deur die Kaapprovinsie, Vrystaat en Transvaal voortgesit.

Naas sy groep, was daar ’n toneelgroep onder leiding van Hendrik Hanekom en sy vrou Mathilda, wat in dié tyd besonder gewild was. In 1926 het die twee groepe saamgesmelt. Hulle eerste produksie se finansiële mislukking was ’n waardevolle leerskool vir die groep wat finansiële bestuur en die publiek se smaak aanbetref. Sukses het met volgende produksies gevolg en van stedelinge tot plattelanders is danksy hulle in Afrikaans aan dramas en toneelspel bekendgestel.

Oor sy persoonlike lewe word minder geskryf.

De Groot was ’n rustelose siel. Geselskappe is gestig en ontbind, ook dié met die Hanekoms. De Groot het terug na Europa gereis, weer teruggekeer, in 1931 na die Belgiese Kongo (nou die Demokratiese Republiek van die Kongo) en Indië gegaan en weer na Suid-Afrika gekom.

Hy wou skynbaar met die beeldskone Lydia Lindeque trou. Sy is in 1912 in die Vrystaat gebore. Haar kop het van jongs af verhoog toe gestaan en op 14-jarige ouderdom het sy aan hom geskryf om te vra om by sy toneelgeselskap aan te sluit. As gevolg van haar ouers se besware kon sy hierdie aanbod eers in 1929 aanvaar toe sy sewentien jaar oud geword het. Haar doopnaam was Alida, maar De Groot het die verhoognaam, Lydia, aan haar gegee – die naam waaronder sy lewenslank bekend was. Sy het sommer dadelik die hoofrol in die toneelstuk Die Rosekrans gekry. Haar ouers het ook ’n stokkie voor ’n huwelik met De Groot gesteek. Interessant genoeg is sy later met Uys Krige getroud. In 1935 is De Groot met ’n weduwee, Katherine May Roylance, beter bekend as Mabel, getroud. Oor haar kon geen verdere inligting gevind word nie.

Ook in 1935 is hy gevra om vir ’n ander akteur in te staan vir enkele tonele in ’n rolprent wat oor Cecil John Rhodes vervaardig is. Die tonele sou in die destydse Rhodesië (nou Zimbabwe) verfilm word. Hy het dus sy toneelgroep ontbind en daarheen vertrek.

Wat verder gebeur het, is nie baie duidelik nie en die bronne weerspreek mekaar. Eers het hy skynbaar na Suid-Afrika teruggekeer, vanwaar hy na Europa is en toe weer na die Ooste – sy geboortewêreld. Sommige bronne beweer dat hy daar iewers op 10 Mei 1940 oorlede is, terwyl ander noem dat hy op 2 Oktober 1941 in Padang, Sumatra (wat deel van Indonesië is) gesterf het. Nog bronne voer aan dat hy waarskynlik in die Japanese besetting van Indonesië die lewe gelaat het, maar die Japanese inval in Indonesië het eers op 14 Februarie 1942 begin. Dit is dus slegs ’n verromantisering van sy dood.

Weergawes oor sy geaardheid verskil ook.

Sommige meen dat sy verskille met die Hanekoms die gevolg van sy gierigheid was. Ander noem dat hy aan die einde van sy lewe ’n gebroke man was. Sy invloed kan egter nie onderskat word nie – sy inspirerende rol in die Suid-Afrikaanse toneelwêreld word deur almal wat hom geken het en teenswoordige navorsers beklemtoon. Danksy hom het mense selfs in die mees afgeleë hoeke van die land ook die geleentheid gehad om professionele toneelaanbiedings te beleef en dit in Afrikaans!

Lees ook: Taalheld 13 – Koos du Plessis