Deur Alana Bailey

Die Anglo-Boereoorlog (1899–1902) het nie alleen vir verliese aan beide kante gesorg nie, maar ook krygsgevangenes opgelewer. Uiteindelik was die Britte vir tussen 20 000 en 30 000 krygsgevangenes verantwoordelik.

Aanvanklik is die manne op transportskepe in Simonsbaai aangehou. Later is kampe in Kaapstad, Simonstad, Ladysmith en Umbilo (Durban) geopen, maar die kampe het gou te klein geword. Die groot groepe weerbare manne wat aangehou en bewaak moes word, het na die Britte se mening al groter veiligheidsrisiko’s ingehou en dus is besluit om die krygsgevangenes oorsee te stuur.

Die eerste bestemming was St. Helena-eiland, waaroor in ’n vorige aflewering geskryf is. Toe die kampe daar ook maksimum kapasiteit begin bereik, is op die eiland Ceylon (vandag bekend as Sri Lanka) as volgende bestemming besluit. ’n Groot kamp is daar by die dorp Diyatalawa opgerig. ’n Britse garnisoen was reeds daar gevestig en die streek was bekend daarvoor dat dit gesonde lewensomstandighede aan inwoners gebied het – in teenstelling met ander, meer laagliggende gebiede.

Die krygsgevangenes het relatiewe goeie rantsoene ontvang, insluitend vleis, aartappels, ander vars groente, rys, konfyt en selfs kondensmelk. Goeie higiëniese standaarde is gehandhaaf en die manne het ook seep ontvang. Houthutte met sinkdakke is opgerig om hulle te huisves. Die uitgestrekte grasvelde en heuwels van die streek het die Boere baie aan hul vaderland herinner.

Soos elders het hulle allerlei maniere gevind om hulself besig te hou, byvoorbeeld met handwerk wat vir ekstra inkomste verkoop is. Kolonel Jesse Coope, bekend as ’n vrolike kêrel, is aangestel om die krygsgevangenes se geldsake te bestuur – sommige was heel welvarend, ander het plaaslik goed verdien, ander was geheel en al afhanklik van onderhoud. ’n Balans moes gevind word om almal regverdig te behandel en te versorg. Spesiale geldbewyse is onder meer geskep wat hulle in plaas van die plaaslike rupees kon gebruik vir aankope, soos wanneer hul klere verslete geraak het.

Die krygsgevangenes het gou naam verwerf as goeie, godvresende mense. Hulle het gereeld kerk gehou en onderwys aan hul minder geletterde kampgenote gebied. Daar was ook ’n lewendige debatsvereniging. Een van die debatstemas was “Wat behoort ons toekomstige taal as ’n skryftaal en onderwystaal langs die Engelse taal in Suid-Afrika te wees: ‘Nederlandsch’ of ‘Afrikaans’?” Die debat was só gewild, dat dit nie binne een sessie afgehandel kon word nie, maar ’n volgende keer voortgesit moes word. Uiteindelik het generaal/dominee Paul Roux ’n gedig “Myn Moedertaal” voorgedra wat soveel emosie opgewerk het dat Afrikaans gewen het! Roux was onder die Britte bekend as “the fighting parson” omdat hy ’n predikant was, maar tot die stryd toegetree het en toe tot Boeregeneraal bevorder is. Die 75ste vers van dié gedig, wat ook die slotvers is, lui:

            Zuid Afrika, myn Vaderland,

            Al is ik nou aan dwaal,

            Zuid Afrika, myn eige land,

            En Afrikaans myn taal.

Roux was bekend as ’n gekultiveerde, aantreklike man wat Engels vlot kon praat. Hy was dikwels deur inwoners van Diyatalawa as gas genooi. By een geleentheid het die gasvrou kerriedisse voorgesit. Sy het gemeen dat die resepte, wat van Hollandse oorsprong was, Roux aan sy vaderland sou herinner. Hy het skynbaar dapper geëet van alles wat voorgesit is, maar aan die einde opgemerk dat hy die oorlog deur is sonder om ’n traan te stort, maar sy oë beswaarlik deur die ete droog kon hou! Hy was besonder geliefd vir sy meelewende en vertroostende geaardheid en daarvoor dat hy altyd sterk vir die manne se regte opgestaan het. Hy het selfs lank ná vredesluiting daar aangebly.

Uiteindelik is meer as 3 800 krygsgevangenes te Diyatalawa gehuisves. Ten spyte van die relatiewe goeie omstandighede, was daar ontsnappingspogings. Die merkwaardige verhaal van die vyf krygsgevangenes wat met ’n stoomboot tot in Rusland gevlug het, word deur C.J. Barnard in sy boek, Die vyf swemmers, vertel. Hulle wedervaringe bewys weer dat die waarheid dikwels interessanter as fiksie kan wees.

Soos elders was dit vir die krygsgevangenes traumaties om na afloop van die vredesluiting op 31 Mei 1902 trou aan Brittanje te sweer. Die repatriasieproses het dus lank geneem en die laaste krygsgevangene het die kamp eers op 24 September 1903 verlaat.

Helaas was daar diegene wat ook nooit weer sou huis toe gaan nie. Ongeag voorsorgmaatreëls het siektes soos ingewandskoors hul tol geëis. Aan die suide van waar die kamp geleë was, is 133 grafte van Boere wat op die eiland oorlede is. Elke graf het ’n eenvoudige Keltiese kruis van hout op gehad, met die naam van die oorlede en ’n Bybelvers daarby. Dit is deur die krygsgevangenes self gekerf, maar is later met meer duursame stene vervang.

In 1913 het die Unieregering ’n obeliskvormige monument ter ere van die oorledenes daar opgerig. Tans is die begraafplaas in ’n militêre kamp geleë. Dit mag net met spesiale toestemming besoek word.

Fotobronne:

Barnard, C.J. Die vyf swemmers: Die ontsnapping van Willie Steyn en vier medekrygsgevangenes uit Ceylon, 1901. Kaapstad: Tafelberg, 1988.

Nasionale Argief, Pertoria: TAB 3800.

Wessels, E. Bannelinge in die vreemde. Centurion: Kraal Uitgewers, 2010.

Lees ook: “Gesterf met onvoltooide lewens” – Suid-Afrikaners in Roemenië herdenk